مقدمه
سير تحول بانكداري در ايران
اولين بانكي كه در كشور ما وجود آمد بانك جديد شرق بود كه مركز آن در لندن بود و حوزة عملياتش مناطق جنوبي آسيا را در بر مي گرفت.اين بانك بدون اخذ امتياز در سال 1266 شمسي در محل بانك تجارت(بازرگاني سابق)آغاز به كاركرد و براي اولين بار اقدام به انتشار نوعي پول كاغذي به صورت حوالة قابل پرداخت در وجه حامل نمود؛و در سال 1367،پس از تأسيس بانك شاهي،در قبال دريافت 20000 ليرة استرلينگ كلية شعب و اثاثية بانك را به بانك شاهي واگذار كرد و به فعاليت خود خاتمه داد.
بانك شاهي ايران توسط پاول جوليوس رويتر در ايران تأسيس شد و امتيازي براي مدت 60 سال تحصيل نمود كه فعاليت عمدة اين بانك ،طبق قرارداد،حق انحصاري نشر اسكناس بود.
مراحل اجرايي عقود اسلامي در بانك كشاورزي
ازقبول برگ درخواست تا وصول مطالبات
مرحله اول
با مراجعه متقاضي به شعبه،ابتدا مسئول اعتبارات با متقاضي مذاكره و مصاحبه بعمل مي آورد و چنانچه درخواست متقاضي با خط مشي ابلاغ بانك منطبق باشد و بتواند مجوزها و مدارك لازم را تهيه و ارائه نمايد فرم برگ درخواست تسهيلات(نمونه 65)براي تكميل به وي ارائه مي گردد.اين فرم حاوي مشخصات و هويت متقاضيان(حقيقي يا حقوقي)،نوع فعاليت،ميزان تسهيلات درخواستي،نوع تضمين يا وثيقه مي باشد.متقاضي پس از تكميل و امضاي آن،فرم را به انضمام مدارك مورد نياز به مسئول اعتبارات شعبه تحويل مي دهد.پس از تطبيق مشخصات مندرج در فرم با اصل شناسنامه و مدارك متقاضي و تكميل ظهر برگ درخواست،پرونده به منظور ثبت در دفتر اندكس (نمونه 358)و دادن كلاسمان،همچنين ثبت مشخصات متقاضي در دفتر راهنماي وام گيرندگان(نمونه 126)به دايرة دفتر ارسال مي گردد.
مرحله دوم
دايرة دفتر پس از بررسي دفتر راهنمايي وام گيرندگان(نمونه 126)چنانچه متقاضي فاقد سوابق معاملاتي در بانك باشد،پرونده ها را در دفتر اندكس ثبت مي كند،و شماره كلاسماني به آن تخصيص مي دهد و مشخصات متقاضي را در دفاتر راهنما ثبت مي نمايد و پس از جلد كردن پرونده و درج مشخصات مشتري و شماره كلاسمان در روي جلد،پوشه آن را به دايرة اعتبارات عودت مي دهد.در صورتي كه متقاضي داراي سوابق معاملاتي در بانك باشد،شمارة كلاسمان متقاضي را از روي دفاتر راهنما پيدا مي كند و ضمن پوشه كردن پروندة جديد به دايرة اعتبارات عودت مي دهد.
دستور العمل اجرايي قرض الحسنه در بانك كشاورزي
قرض الحسنه اعطايي عقدي است كه به موجب آن بانك(بعنوان قرض دهنده)مبلغ معيني را طبق ضوابط مقرر در اين دستورالعمل به اشخاص حقيقي كه به فعاليتهاي مندرج در مادة 2 آيين نامه اعتبارات اشتغال دارند(بعنوان قرض گيرنده)به قرض واگذار نمايد.
شرايط اعطاي قرض الحسنه
اعطاي قرض الحسنه در موارد زير مجاز است:
الف)به شركتهاي تعاوني به منظور ايجاد كار كشاورزي.اين مورد ناظر به آن دسته از شركتهاي تعاوني است كه قسمتي يا تمام فعاليت آنها براي فراهم آوردن تسهيلات در جهت تأمين وسايل و ابزار و ساير امكانات ضروري به منظور ايجاد امكانات و كار كشاورزي براي اعضاء باشد و خود اعضا از امكانات لازم برخوردار نباشند.
تبصره:شركتهاي تعاوني اي كه حداقل با 7 نفر عضو فاقد وسايل و ابزار و يا امكانات كاري براي انجام امور توليدي و يا خدماتي كشاورزي مشخص تشكيل شده باشد،ميتوانند از تسهيلات قرض الحسنه اي بانك استفاده نمايند.
ب)به توليد كنندگان و كارگاهها و واحدهاي توليد متعلق به اشخاص حقيقي يا حقوقي به منظور كمك به افزايش توليد در موارد ذيل:
  جلوگيري از توقف واحدهاي توليدي كشاورزي موجود؛
  راه اندازي واحدهاي توليدي كشاورزي راكد؛
  توسعة كارگاهها و واحدهاي توليدي كوچك كشاورزي در مناطق روستايي و كشاورزي؛
  ايجاد كارگاهها و واحدهاي توليدي كوچك كشاورزي در مناطق روستايي و كشاورزي؛
فروش اقساطي
فروش اقساطي عبارت است از واگذاري عين به بهاي معلوم به غير،به ترتيبي كه تمام يا قسمتي از بهاي مزبور به اقساط مساوي يا غير مساوي در سر رسيد يا سررسيدهاي معيني دريافت گردد.
ويژگيها
1.قرارداد فروش اقساطي ماهيتاً قراردادي است لازم الاجرا و هيچيك از طرفين نمي تواند بدون توافق ديگري و يا وجود علت قانوني آن را بر هم بزند و فسخ كند.بنابراين،عقد بيع را فقط ميتوان با اقاله و يا حصول ضيار بر هم زد و فسخ نمود.
2.در معاملات فروش اقساطي،عامل مهم،تعهد متقاضي بر خريد و مصرف اموال مورد تقاضاست و بانكها مطلقاً از خريد اموال بدون وجود متقاضي و تعهد او به قصد فروش و يا نگهداري منع شده اند.
3.در فروش اقساطي،كالا بلافاصله پس از انعقاد قرارداد به مالكيت مشتري در مي آيد.
4.فروش اقساطي،ابزاري است براي رفع نيازهاي سرمايه در گردش واحدهاي توليدي از لحاظ مواد اوليه،لوازم يدكي و ابزار كار و به صورت ابزاري ميان و بلند مدت براي رفع نيازهاي سرمايه اي واحدهاي توليدي و خدماتي از لحاظ وسايل توليد،ماشين آلات و تأسيسات و ابزاري بلند مدت به منظور رفع نياز متقاضيان در زمينة مسكن است.
5.فروش اقساطي در امور بازرگاني قابل استفاده نيست.مفهوم آن اين است كه فروش اقساطي منحصراً براي تأمين منابع مالي مورد نياز در امور توليدي و خدماتي بايد مورد استفاده قرار گيرد و نه خريد و فروش و مصرف شخصي و نظاير آن كه جنبة بازرگاني دارد.
انواع فروش اقساطي
1) فروش اقساطي وسايل توليد،ماشين آلات و تأسيسات
2) فروش اقساطي مواد اوليه،ابزار كار و لوازم
3) فروش اقساطي مسكن(در بانك كشاورزي كاربرد عمومي ندارد)
گردش عمليات تسهيلات فروش اقساطي در بانك كشاورزي
1) استفاده كنندگان تسهيلات اعتباري
كلية اشخاص حقيقي يا حقوقي كه به نحوي از انحاء به كارهاي توليدي،خدماتي و صنايع مرتبط با كشاورزي،به جز امور بازرگاني،فعاليت دارند،مي توانند از تسهيلات فروش اقساطي بانك استفاده نمايند.
تبصره:بانك كشاورزي با مؤسسات دولتي و وابسته به دولت و شركتهاي دولتي به منظور انجام امور فوق با تجويز بانك مركزي نيز به عمليات فروش اقساطي مبادرت مي نمايد.
- بانك درخواستهايي را مورد تصويب قرار خواهد داد كه صلاحيت و حسن شهرت متقاضيان اثبات شده باشد و طرح از جهات اقتصادي،فني،مالي و مديريت و ساير ضوابط اعتباري موجه باشد.
2) تسهيلات اعطايي بانك كشاورزي در قالب فروش اقساطي
تسهيلاتي كه از طرف بانك در اختيار متقاضيان قرار مي گيرد بر حسب نوع مصرف به دو طبقة زير تقسيم مي شود:
الف)سرمايه اي:مدت بازپرداخت تسهيلاتي كه براي تأمين وسايل توليد،ماشين آلات و تأسيسات اساسي و زيربنايي در زير بخش كشاورزي برقرار مي گردد بيش از يك سال است و بر اساس عمر مفيد ماشين آلات و وسايل بازدهي فعاليتهاي طرح مربوطه با نظر كارشناسان بانك تعيين مي گردد و در هر حال از 15 سال تجاوز نخواهد كرد.
ب)جاري:تسهيلاتي كه به منظور تأمين تمام يا قسمتي از هزينه هاي جاري حداكثر يك دوره بهره برداري فعاليتهاي زير بخش كشاورزي،شامل مواد اوليه،لوازم يدكي و ابزار كار در قالب فروش اقساطي پرداخت مي شود و مدت آن با توجه به بازدهي و طول دورة فعاليت واحد تعيين مي گردد و حداكثر از يك سال تجاوز نخواهد كرد.
معاملات سلف
مهمترين ويژگي عقد سلف،تأمين قسمتي از سرمايه در گردش مورد نياز واحدهاي توليدي بخشهاي صنعتي،معدني و كشاورزي است،صرفنظر از اينكه مالكيت اين واحدها متعلق به شخص حقيقي باشد يا حقوقي.
همچنين سلف عقدي است لازم و فسخ آن جز در موارد تعيين شده در قانون مدني امكانپذير نيست.
دستورالعمل اجرايي معاملات سلف در بانك كشاورزي
معامله سلف عبارت است از پيش خريد نقدي محصولات توليدي به قيمت معين.
شعب مي توانند به منظور ايجاد تسهيلات لازم به منظور تأمين قسمتي از سرمايه در گردش واحدهاي توليدي كشاورزي،اعم از اينكه مالكيت اين واحدها متعلق به شخص حقيقي يا حقوقي باشد،منحصراً بنا به درخواست اينگونه واحدها مبادرت به پيش خريد محصولات توليدي آنها حداكثر به ميزان هزينه هاي جاري مورد نياز بنمايند(سرمايه در گردش،وجوهي است كه براي گرداندن يك واحد توليدي به كار برده مي شود).
مشاركت مدني
مشاركت مدني يكي از عقودي است كه براي نخستين بار در نظام بانكداري اسلامي در ايران به كار رفته است.براي بيان مشاركت مدني لازم است كه مفهوم شركت مورد بحث و گفتگو قرار گيرد.
گردش عمليات تسهيلات مشاركت مدني در بانك كشاورزي
استفاده كنندگان تسهيلات اعتباري
كلية اشخاص حقيقي يا حقوقي كه به نحوي از انحا به كارهاي توليدي،خدماتي و صنايع مرتبط با كشاورزي اشتغال دارند،مي توانند از تسهيلات مشاركت مدني بانك استفاده نمايند.
تبصره:بانك كشاورزي با مؤسسات دولتي و وابسته به دولت و شركتهاي دولتي در انجام امور فوق اقدام مي كند.بانك كشاورزي با تجويز بانك مركزي نيز به عمليات مشاركت مدني مبادرت مي نمايد.
- بانك درخواستهايي را مورد تصويب قرار خواهد داد كه صلاحيت و حسن شهرت متقاضيان اثبات شده باشد و طرح از جهات اقتصادي،فني،مالي و مديريت و ساير ضوابط اعتباري موجه باشد.
تسهيلات اعطايي بانك كشاورزي در قالب مشاركت مدني
تسهيلاتي كه از طرف بانك در اختيار متقاضيان قرار مي گيرد،بر حسب نوع مصرف به دو طبقة زير تقسيم مي شود:
الف)سرمايه اي:تسهيلاتي براي تأمين وسايل توليد،ماشين آلات و تأسيسات اساسي و زير بنايي در زير بخش كشاورزي برقرار مي گردد كه مدت عمر بازپرداخت آنها بيش از يكسال باشد.ميزان اين تسهيلات بر اساس عمر مفيد ساختمانها و تأسيسات ماشن آلات و وسايل و بازدهي فعاليتهاي طرح مربوطه با نظر كارشناسان بانك تعيين مي گردد.به هر حال،بانك ميتواند سهم الشركة خود را در پايان مشاركت مدني به قيمت نقدي تمام شده،به اضافة سود متعلقه با توجه به بازدهي طرح حداكثر 15 ساله به صورت اقساطي با اخذ تضمين كافي به شركت بفروشد.
ب)جاري:مدت تسهيلاتي كه به منظور تأمين تمام يا قسمتي از هزينه هاي جاري حداكثر يك دوره بهره برداري فعاليتهاي زير بخش كشاورزي،شامل مواد اوليه،لوازم يدكي و ابزار كار در قالب مشاركت مدني جاري،پرداخت مي شود،با توجه به بازدهي و طول دورة فعاليت واحد تعيين مي گردد و حداكثر از يك سال تجاوز نخواهد كرد.
تبصره:در مورد تأمين مواد اوليه واحدهاي مرغ تخمگذار و قاليبافي،مدت مشاركت مدني مربوطه«يك دورة توليد و حداكثر 2 سال»در نظر گرفته مي شود.
مراحل اجرايي تسهيلات مشاركت مدني در بانك كشاورزي
براي تشكيل پرونده و مراحل مقدماتي اجرايي بر اساس دستورالعمل آيين نامة اعتبارات و با توجه به توضيحات داده شده در مطالب قبلي اقدام گردد.
الف)مرحلة انعقاد قراردادو پرداخت تسهيلات.در تنظيم قرارداد مشاركت مدني موارد زير بايد مد نظر قرار گيرد:
1. تعيين نسبت سهم الشركه بانك و شريك؛
2. تعيين مدت مشاركت
3. قبول تعهدات مالي و انجام معاملات توسط شريك در ارتباط با مشاركت در حد سرمايه تعيين شده و جلوگيري از افزايش تعهدات؛
4. ملحوظ داشتن حق نظارت بر ادارة امور موضوع مشاركت مدني و همچنين بر مصرف و برگشت وجوه سرمايه؛
5. تعيين تكليف موجوديها و داراييهاي شركت مدني در پايان مدت قرار داد يا خاتمة عمليات؛
6. سلب حق نسخ از شريك؛
7. تعيين مدير اجرايي شركت؛
ب)مرحلة نظارت بر اجراي عمليات طرح:پس از انعقاد قرارداد و واريز آورده هاي نقدي و غير نقدي شريك و بانك در حساب مشترك مدني،در مرحلة اول بر حسب درخواست شريك و تأييد كارشناس قسمتي از وجوه مشاركت براي شروع يا ادامة عمليات در وجه شريك پرداخت خواهد شد.
در مراحل بعدي با تقاضاي كتبي شريك،شعبه نسبت به اعزام كارشناسان سرپرستي و شعبه به منظور نظارت و تهيه و تنظيم گزارشي بازرسي فرم نمونة 85 اقدام مي نمايد.
مضاربه
مضاربه قراردادي است كه به موجب آن يكي از طرفين(مالك)عهده دار تأمين سرمايه (نقدي) مي گردد،با قيد اينكه طرف ديگر(عامل)با آن تجارت كند و در سود حاصل هر دو طرف شريك باشند.
مراحل اجرايي عقد مضاربه در بانك كشاورزي
در اين زمينه با توجه به خصوصيات و الزامات قانوني مضاربه،بر اساس دستورالعمل اجرايي آيين نامة اعتبارات بانك اقدام مي گردد.
جعاله
تعريف جعاله در قانون مدني
مطابق مادة 561 قانون مدني،جعاله به صورت زير تعريف شده است.
«جعاله عبارت است از الزام شخصي به اداي اجرت معلوم در مقابل عملي،اعم از اينكه طرف معين باشد يا غير معين».
به موجب مادة 562 قانون مدني در جعاله ملتزم را(جاعل)و طرف را(عامل)و اجرت را(جعل)مي گويند.
ضوابط اجراي جعاله در بانك كشاورزي
الف)شعب بانك در جهت ايجاد تسهيلات لازم براي امور كشاورزي درخواست متقاضياني را كه به فعاليتهاي توليدي،خدماتي،بازرگاني و صنايع مرتبط با كشاورزي اشتغال دارند و يا قصد شروع آن را داشته باشند قبول مي كند و مورد بررسي قرار مي دهد و با تنظيم قرارداد به عنوان عامل و يا عند الاقتضا به عنوان جاعل اقدام به جعاله مي نمايند.
ب)چنانكه قبلاً ذكر گرديد در جعاله،عامل مي تواند با كسب رضايت جاعل،انجام قسمتي از عمل موضوع قرارداد را به شخصي ثالث واگذار نمايد و چنانچه بانك به عنوان عامل اوليه قصد داشته باشد قسمتي از عمليات جعاله را به ديگري واگذار نمايد،لازم است كه از ابتدا از وجود پيمانكار(عامل ثانوي)به منظور انجام عمليات اجرايي اطمينان حاصل كند و همزمان با انعقاد قرارداد جعالة اوليه با پيمانكار قرارداد جعالة ثانويه منعقد كند و براي اينكه عمليات جعاله به طور كامل با كيفيت مطلوب اجرا شود،لازم است صلاحيت فني و كارايي عامل(پيمانكار)پيش از انعقاد قرارداد دقيقاً مورد بررسي قرار گيرد و بانك موظف است در اين قبيل موارد بر حسن انجام كار دقيقاً نظارت نمايد.مدت انجام و تسوية مطالبات ناشي از جعاله بر اساس گزارش از ارزياب يا كارشناس و محاسبات طرح و با در نظر داشتن درخواست متقاضي و پيمانكار تعيين مي گردد.
ج)برآورد هزينة عمليات موضوع جعاله بر اساس روشهاي معمول محاسباتي بانك و با در نظر داشتن جهات اقتصادي،مالي و فني صورت مي گيرد و بايد به ميزاني تعيين شود كه عامل ثانوي(پيمانكار)به انجام عمليات اجرايي موضوع جعاله قادر باشد.حق الجعل عبارت است از اصل تسهيلات اعطايي به علاوة سود استهلاك تسهيلات و پيش دريافت از جاعل و يا جاعلين.
مزارعه
مزارعه قراردادي است كه به موجب آن يكي از طرفين(مزارع)زمين مشخصي را براي مدت معيني به طرف ديگر(عامل)مي دهد تا در زمين مذكور زراعت كند و حاصل بين مزارع و عامل تقسيم گردد.
دستورالعمل حسابداري مزارعه
نحوة نگهداري و صدور اسناد حسابداري ذيربط به شرح زير اعلام مي گردد:
1-همزمان با پرداخت وجه
بدهكار:حساب مزارعه
بستانكار:صندوق يا بانك
2- پس از دريافت سهم بانك
بدهكار:حساب صندوق يا بانك
بستانكار:حساب مزارعه
بديهي است ضمن ثبت سند مزبور در كارت حساب،چنانچه ماندة حساب مزارعه بستانكار گردد،سند زير صادر مي گردد:
بدهكار:حساب مزارعه معادل ماندة بستانكار
بستانكار:درآمد جاري فصل مزارعه
در صورت عدم پرداخت سهم بانك در سررسيد مقرر،با صدور اسناد مربوطه ماندة حساب مزارعه به حساب مطالبات سر رسيدة فصل مزارعه منتقل مي شود و در صورت وصول مطابق دستورالعملهاي مربوط اسناد لازم صادر مي گردد.
دستور العمل و مقررات قبول سپرده در بانك كشاورزي
دستور العمل اجرايي قبول سپرده
بخش اول.سپرده هاي قرض الحسنه
ماده 1- قبول سپرده هاي قرض الحسنه توسط بانكها به صور ذيل مجاز خواهد بود.
الف)جاري
ب)پس انداز
ماده2- سپرده هاي قرض الحسنه اعم از جاري يا پس انداز بر ذمة بانك است و بانكها مكلف اند عندالمطالبه اصل سپرده هاي قرض الحسنه را مسترد نمايند.
ماده3- به سپرده هاي قرض الحسنه هيچگونه سودي تعلق نخواهد گرفت.
ماده 4- بانكها مي توانند بدون تعهد يا قرار قبلي با سپرده گذار،عنداللزوم هر يك يا تمام امتيازات و جوايز زير را طبق ضوابطي كه به تصويب شوراي پول و اعتبار خواهد رسيد به دارندگان سپرده هاي قرض الحسنه اعطا نمايند.
الف)اعطاي جوايز غير ثابت نقدي و يا جنسي
ب)تخفيف يا معافيت از پرداخت كارمزد خدمات بانكي
ج)دادن حق تقدم براي استفاده از تسهيلات اعطايي بانكي