بررسی عوامل روانی تأثیر گذار بر قصد افراد به سرمایه گذاری سهام در بورس اوراق بهادار

چکیده:

این مقاله با هدف آشنایی هر چه بیش‌تر عوامل روانی(روان‌شناختی) و تاثیرگذاری این عوامل بر قصد و تصمیم افراد به سرمایه گذاری در بورس اوراق بهادار و میزان اهمیت این عوامل شکل گرفته است. عوامل درونی و بیرونی بسیاری می توانند فرایند خرید افراد(جعبه سیاه ذهنی سرمایه گذاران) را تحت تاثیر قرار دهند، که از جمله عوامل درونی که می توانند گرایش افراد به سرمایه گذاری در بورس اوراق بهادار را تحت الشعاع قرار دهند، می توان به عوامل بیوریتمی، قدرت تحلیل ذاتی، کسب پرستیژ(وجهۀ)سهام‌داران بودن، انطباق تصویر ذهنی خریدار و تصویر واقعی شرکت، میزان درجۀ ریسک پذیری و میزان اعتماد به نفس، اشاره کرد، که نحوه تاثیرگذاری هر عامل در این تحقیق به صورت تفصیلی مورد بررسی قرار گرفته است. 

واژگان کلیدی : مالیه رفتاری، قصد سرمایه گذاری، عوامل روانی

مقدمه: 

قبل از مطرح شدن مالی رفتاری در مدیریت مالی و اقتصاد، رفتار سرمایه گذاران در بازار سرمایه بر مبنای نظریه مطلوبیت اقتصادی تفسیر می شد، در حالی که بررسی ها و تحقیقات علمی متعدد در زمینه مالیه رفتاری، میزان اهمیت عوامل روان‌شناختی را مشخص کرد. اگرچه نظریات مالیه رفتاری جدید بوده و سابقه آن به یک دهه پیش باز می‌شود، ولی موضوع دخیل بودن خصوصیات روان‌شناختی و رفتاری افراد در تصمیمات خرید به دوره های قبل تر باز می‌شود. حال این‌که با توجه به پیش‌رفت های اخیر در بورس اوراق بهادار باید تمامی عوامل درونی و بیرونی به صورتی ظریف و ریزبینانه مورد بررسی قرار گیرند، چرا که ما با تفکرات، عقاید و ذهنیات بسیار متنوعی از افراد روبرو هستیم، که شناخت و درک این ذهنیات از درجه اهمیت بالایی برخوردار است. 

بیان موضوع:

افراد برای سرمایه گذاری وجوه خود، عوامل بسیار زیادی را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهند. به عبارت دیگر سرمایه گذاران حتی قبل از کسب وجوه خود راه‌کارهای متفاوتی را برای محل سرمایه گذاری وجوه شان در ذهن پرورش می دهند (جعبه سیاه خریداران ) و در نهایت گزینه ای را انتخاب می کنند که با توجه به ذهنیاتشان، از هر برای به نفعشان باشد. عوامل بسیار زیادی بر قصد و تصمیم افراد به سرمایه گذاری در بورس اوراق بهادار تأثیر گذارند، که می توان این عوامل را به دو دستۀ عوامل درونی و عوامل بیرونی تقسیم بندی کرد. از جملۀ عوامل بیرونی می توان به شرایط اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و مواردی چون میزان تبلیغات از سوی بورس، مسائل درون شرکتی و. . . اشاره کرد، ولی از آنجا که تآثیر این عوامل از سوی تحلیل گران به دفعات مورد بحث و بررسی قرار گرفته است، تأثیر عوامل درونی می تواند جایگاه ویژ ه ای را به خود اختصاص دهد. 

به طور کلی افراد با توجه به میزان ریسک و بازده اقدام به سرمایه گذاری می کنند و وجوه خود را در محل هایی سرمایه گذاری می کنند که بهترین عواید را نسبت به ذهنیت خود کسب کنند. 

پیشینه تحقیق:

موضوعات فرعی در حوزه مالی و در بحث مالیه رفتاری، مطالعات مربوط به شناسایی فرآیند تصمیم گیری سرمایه گذاران و طراحی و تبیین الگوی تصمیم گیری آنان در بازار سرمایه در شرایط عدم اطمینان است. 

اولین مطالعات در زمینه رفتار سرمایه گذاران در بازار سرمایه به دهه 70 بر می‌شود. کون((chon و همکارانش شواهد تجربی کاهش ریسک گریزی اشخاص در هنگام افزایش ثروت آن‌ها را در بورس های معتبر جهان ارایه کردند. (1975). 

هم‌چنین رایلی و چو) (Riley&chowدریافتند که بین ریسک گریزی افراد و سن، درآمد، ثروت و تحصیلات افراد رابطه معنی داری وجود دارد. با افزایش درآمد، ثروت و تحصیلات افراد، درجه ریسک پذیری آن‌ها نیز افزایش خواهد یافت. ولی بین سن افراد و ریسک پذیری رابطه عکس وجود دارد (1992). 

مطالعات لبرون، فارلی و گلا(lebaron,farrelly&gula) ثابت کرد که درجه ریسک گریزی افراد تابعی از عوامل درونی شخص است و به ملاحظات بیرونی بازار ارتباطی ندارد ( 1992). 

یافته های مطالعات لولیِن، لیس و اسکلاربام(lewellen,lease&schlarbaum)(1977) نشان می دهد که بین ترجیحات سرمایه گذاری افراد و سن، جنسیت و تحصیلات افراد رابطه معنی داری وجود دارد. 

بارنیول (1987) در مطالعات خود دریافت که رفتار سرمایه گذار در بازار را می توان براساس خصوصیات سبک زندگی، میزان ریسک گریزی و شغل فرد پیش بینی کرد. 

اپستاین(spstein) (1998) تاثیر اطلاعات اجتماعی بر رفتار سرمایه گذار حقیقی را مورد بررسی قرار داد. یافته های تحقیق او بیان‌گر این است که گزارشات مالی سالانه شرکت‌ها تاثیر چندانی بر تصمیمات سرمایه گذاران نداشته و بی ارزش هستند. 

مریکاس(merikas) و همکارانش(2003) از طریق مطالعه پیمایشی سعی کردند که عوامل تاثیر گذار بر رفتار سرمایه گذاران حقیقی را در بازار سرمایه یونان شناسایی کنند. نتایج تحقیق آن‌ها نشان می دهد که معیار تصمیم گیری افراد در خرید یک سهم، ترکیبی از معیارهای اقتصادی و معیارهای روان‌شناختی هستند. آن‌ها دریافتند که تصمیم گیری سرمایه گذاران همواره یک رویکرد منسجم و عقلایی نخواهد بود. 

یکی از جدیدترین تحقیقات صورت گرفته در رابطه با شناسایی عوامل تاثیر گذار بر رفتار سرمایه گذاران، تحقیقی است که توسط حسن التمیمی(hassan al tamimi) (2006) در بازار سرمایه امارات صورت گرفت. وی متغیرهای تاثیر گذار بر رفتار سرمایه گذاران را در پنج گروه از عوامل طبقه بندی کرد. این عوامل عبارتست از : اطلاعات مالی و حسابداری، اطلاعات خنثی، توصیه های جانبدارانه، انطباق تصویر خود / شرکت و نیازهای شخصی سرمایه گذار. یافته های این تحقیق حاکی از این است که متغیرهای مرتبط با نظریه حداکثر کردن مطلوبیت از قبیل : رشد سودآوری، سود نقدی پرداخت شده به سهام‌داران و سود هر سهم پیش بینی شده از مهم‌ترین متغیرهای تاثیر گذار در قصد خرید یک سهم در بازار خواهد بود. 

به طور کلی شواهد تجربی به دست آمده از مطالعات صورت گرفته در بازارهای سرمایه گویای این واقعیت است که فرآیند تصمیم گیری سرمایه گذاران و رفتار آن‌ها بسیار پیچیده بوده و امکان ارایه یک الگوی واحد برای پیش بینی رفتار آن‌ها در بازار وجود ندارد. در بسیاری از مواقع رفتار سرمایه گذاران در بورس غیر عقلایی است و شناسایی دقیق محرک‌های رفتاری امکان پذیر نخواهد بود. 

بیان مساله:

عوامل روانی تاثیرگذار بر قصد افراد به سرمایه گذاری در بورس اوراق بهادار شامل:

1)عوامل بیوریتمی 

2)قدرت تحلیل ذاتی 

3)کسب پرستیژ ( وجهۀ ) سهام‌داران بودن 

4)انطباق تصویر ذهنی خریدار و تصویر واقعی شرکت 

5)میزان درجۀ ریسک پذیری 

6)میزان اعتماد به نفس 

علم بیوریتم سال‌هاست که در عرصۀ علوم مختلف رخنه کرده است و در حال تثبیت جایگاه در رشته های مختلفی از جمله مدیریت است و حال این‌که بیوریتم و دوره‌های مختلف آن (جسمی، ذهنی و احساسی ) چگونه بر قصد و تصمیم فرد به سرمایه گذاری تأثیر گذارند. با توجه به کشفیات علم بیوریتم افراد طی زمانهای مختلف رفتارهای متفاوتی در زمینه های مختلف از خود بروز می دهند و حال این تغییر درونی می تواند علت رفتارهای بیرونی در زمینه های متفاوت باشد و قاعدتا‌ شناخت دقیق و علمی از این رفتارها، باعث افزایش شناخت از جعبه سیاه افراد(سرمایه گذاران) و پی بردن به عکس العمل‌ها و رفتارهای بیرونی آنان می‌شود. این موضوع با ارایه مثالی ملموس‌تر خواهد شد:

فردی را در نظر بگیرید که در یک برهۀ زمانی خاص مبلغ پولی را به دست آورده و به دنبال راهی برای سرمایه گذاری وجوه خود است، وی می تواند قطعه زمینی خریداری و یا وجوه خود را پس اندازبلند مدت کند و. . . ، حال اگر این فرد از لحاظ دوره ذهنی در ناحیۀ اوج (Max)قرار داشته باشد، به دلیل این‌که در این حالت از لحاظ ذهنی بسیار توان‌مند است، و ذهن وی به او اجازه کنکاش هرچه بیش‌تر را می دهد، به سر مایه گذاری هایی که نیاز به تجزیه و تحلیل و قدرت ذهنی بالایی داشته باشد، رو می آورد و چون سلول‌های ذهنی وی از هر زمان دیگری مستعد و آماده‌تر است، در آن برهۀ زمانی خاص گرایش بیش‌تری به بازار بورس اوراق بهادار پیدامی کند. 

عامل مهم دیگری که از لحاظ روانی بر ذهنیت و قصد افراد تأثیر گذار است، قدرت و توانایی تجزیه و تحلیل ذاتی افراد برای سرمایه گذاری است[1]. به طور کلی اگر افراد احساس کنند که انرژی و استعدادهای لازم برای انجام کاری را به خوبی در اختیار دارند، در آن فعالیت موفق تر از دیگران عمل می کنند. ما در طول تاریخ شاهد ظهور ابر مردانی بوده ایم که با این‌که از روش‌ها و اصول رشته خود به صورت علمی بهره مند نبوده اند، ولی بسیار خوش درخشیده اند، چرا که آن‌ها به صورت ذاتی و درونی در زمینۀ فعالیت خود قدرتمند بوده اند. حال این‌که بعضی از افراد از لحاظ درونی (ارثی) از قدرت تحلیل بالایی برخوردار هستند و در واقع این‌گونه افراد با کم‌ترین داده ها و اطلاعات در زمینه مورد نظر، تجزیه و تحلیل دقیقی را از خود بروز داده، و در نتیجه این‌گونه افراد در صورت شناخت این ظرفیت درونی، گرایش هر چه بیش‌تری به خرید سهام و فعالیت در بازار بورس اوراق بهادار دارند. 

از عوامل مهم دیگری که افراد را تحریک به خرید سهام و سرمایه گذاری در بازار بورس اوراق بهادار می کند، به دست آوردن وجهۀ سهام‌دار بودن است، بدین معنی که بعضی از افراد فقط به دلیل این‌که وجهه‌ای کسب کنند، سهام‌دار یک شرکت خاص می شوند. به عبارت دیگر این‌گونه افراد با خرید سهام شرکت‌های خاصی(بیش‌تر سهام شرکت‌هایی که شهرت زیادی در بازار کسب کرده اند)خود را از لحاظ ذهنی ارضا می کنند، و در واقع، به دست آوردن این پرستیژ آن‌ها را تحریک به خرید سهام می کند. کسب این نوع از پرستیژ می تواند از طریق گفتن جملاتی نظیر این‌که "من یکی از سهام‌داران شرکت. . . . . هستم"، "دیروز در مجمع عمومی صاحبان سهام شرکت. . . . . حضور داشته ام" و. . . به دوستان و آشنایان، به دست آید. این‌گونه سرمایه گذاران می توانند طبقه بندی متنوعی را شامل شوند، که یکی از این گروه‌ها، افرادی هستند که سهام را در مبالغ پایینی خریداری می کنند و اکثراً دانشجویانی هستند که در رشته های مرتبط با بورس(اقتصاد، حسابداری، مدیریت و. . )در حال تحصیل‌اند و آرزوی‌شان دست‌یابی به جایگاه کسانی است که به عنوان الگوی آنان قرار گرفته اند. 

از انواع محرک‌های درونی دیگری که می تواند به رفتار افراد شکل بخشد انطباق تصویر ذهنی خریدار با تصویر واقعی شرکت است. بسیاری از سرمایه گذاران بدون توجه به نام شرکت و صورت‌های مالی (سود هر سهم، سیاست تقسیم سود، نرخ رشد سود و. . . ) سهام شرکت را خریداری می کنند، در واقع این‌گونه سرمایه گذاران با توجه به تصویر ذهنی ایده آل خود از محصولات و خدمات، سهام‌دار شرکت می شوند. در حقیقت این افراد میان ذهنیت مطلوب خود و تصویر واقعی شرکت‌های موجود انطباقی را صورت می دهند و در نهایت سهام‌دار شرکتی می شوند که محصولات، خدمات، مدیریت و. . . مطابق با ذهنیات آن‌ها باشد. 

فردی را در نظر بگیرید که به دلیل استفاده از یک آمپول شرکت دارو سازی X به فرزندش جانی دوباره بخشیده شده است و این فرد از محصول تولیدی این شرکت رضایت ذهنی فراوانی دارد، بنابراین این عامل درونی شرایطی را مهیا می سازد تا فرد اقدام به خرید سهام این شرکت کند. نکته حائز اهمیت این‌جاست که اگر تصویر ذهنی فرد (خواسته مطلوب وی)در زمینه های مختلف در واقعیت وجود نداشته باشد، موجب کاهش گرایش افراد به سرمایه گذاری در بورس می شود. که در این راستا شرکت‌ها می توانند با تولیدات مرغوب و هم چنین رعایت اصول مشتری مداری و راه‌کارهایی از قبیل دخالت دادن مشتریان هدف در تولید محصولات، تصویر ذهنی مناسبی از شرکت ارایه دهند تا در نهایت این تصویر با ذهنیات سرمایه گذاران تطابق پیدا کرده و باعث ترغیب افراد به خرید سهام شود. 

عامل مهم دیگری که می تواند رفتار افراد را تحت تاثیر قرار دهد، میزان درجه ریسک پذیری است، که این مورد از جمله مهم‌ترین عوامل موجود در بازارهای مالی، به خصوص بازار سهام است. از لحاظ درجه ریسک افراد به دو دستۀ ریسک پذیر و ریسک گریز تقسیم بندی می شوند. سرمایه گذاران در بازار بورس منطقی عمل کرده و به ازای قبول میزان مشخصی از ریسک، بازده مورد انتظارشان را طلب می کنند. ولی اگر فردی به هیچ عنوان ریسک را نپذیرد و مایل به کسب بازده ای باشد که در قبال دریافت آن بازده، متحمل هیچ‌گونه ریسکی نشود، قاعدتاً نمی تواند به سمت بازار بورس حرکت کند، چرا که افرادی به سرمایه گذاری در بورس اوراق بهادار می پردازند که میزان ریسکی را با توجه به مقدار بازده پذیرا باشند. 

درنهایت اعتماد به نفس می تواند بر قصد افراد به سرمایه گذاری در بازار بورس تأثیر گذار باشد. افرادی که از لحاظ میزان اعتماد به نفس درحد پایینی قرار دارند، بیش‌تر رو به سرمایه گذاری هایی می آورند که از میزان اطمینان بیش‌تری برخوردار باشد (خرید زمین، پس انداز کوتاه مدت و. . )چرا که هر چه فرد اعتماد به نفس بالاتری داشته باشد، در رابطه با موضوعا ت، با صلابت و اطمینان بیش‌تری تصمیم گیری می کند و به خود و قابلیت هایش اعتماد دارد و در نهایت این ذهنیت، وی را به سمت و سویی سوق می دهد که بتواند از نیروها و پتانسیل های درونی خود در بسترهای مناسب (بازار بورس اوراق بهادار) بهره برداری نماید. لازم به ذکر است که نمی توان گفت فردی که از اعتماد به نفس بالایی برخوردار است در بازار بورس موفق می شود یا خیر، بلکه مفهوم این است که میزان اعتماد به نفس در بدو امر می تواند هم چون محرکی در تشویق به سرمایه گذاری عمل کند. 

نتیجه گیری:

همان‌طور که مشاهده شد عوامل روانی، تأثیرات قابل توجهی بر حرکات و اعمال انسان‌ها دارند و همین مسائل روانی است که افراد را از درون با یک‌دیگر متمایز کرده است، ولی در پاره ای از اوقات این عوامل نسبت به عوامل بیرونی کم‌تر مورد توجه محققان قرار گرفته است، در حالی که درک صحیح فرایندهای رفتاری و پیامدهای آن برای برنامه ریزان مالی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و می تواند به آن‌ها در برای تدوین راه‌کارها و تجهیز و تخصیص منابع مالی کمک شایانی نماید. بُعد درونی مثال کوه یخی است که در آب فرو رفته و فقط قلّه و نوک آن (عوامل بیرونی ) از سطح آب بیرون و قابل مشاهده است و قسمت اعظم این کوه یخ (عوامل درونی )در زیر سطح آب پنهان است. حال با توجه به این‌که بورس اوراق بهادار یکی از ارکان اقتصادی کشور است و رشد و توسعه این بازار، توسعه اقتصاد ملی را به همراه خواهد داشت، بایستی با شناخت بیش‌تر عوامل روانی، به ذهنیات درونی و در نتیجه رفتارهای بیرونی افراد (سرمایه گذاران آتی) به صورتی علمی و حساب شده پی برد و موجبات تشخیص بهینه دیدگاه‌ها، حالات و رفتار سرمایه گذاران، و رشد و پیش‌رفت بورس اوراق بهادار را فراهم آورد. 

به امید روزی که مسئولان و سازمان‌های ذیربط و تاثیر گذار بر بازار بورس اوراق بهادار کشورمان با در نظر گرفتن ظریف تمامی عوامل مهم تاثیر گذار بر رفتار خریداران، میزان قدرت این سازمان را افزایش داده و با حمایت های خود موجبات رشد اقتصاد ملی کشورمان را رقم زنند. 

منابع :

Merilkas,A. and Prasad,d. (2003). factors influencing greek investor behavior on the Athens stock exchange,paper presented at the anmual meeting of academy of financial service,Colorado,October 8-9-2003. 

Hodge,F. D. (2003). investors perceptions of earing quality,auditorindependence accounting horizons,17, 37-48

Shleifer,A. (1999). inefficient markets:an introductions to behavioral finance. oxford university press. 

Taffler. R. J. (2002) what can we learn from behavioral finance? , credit control,23,2

Schlarbaum,G. C. (1997). patterns of investment strategy and behavior among individual investors,journal of business,5.
دكتر پرويز سعيدي

چكيده

در اين مقاله ابتدا به بيان مباني بازار بورس پرداخته و سپس تلاش شده است که اهميت ابزارهاي مالي بورس در ايران بويژه نقش آنها در گسترش بازارهاي پول و سرمايه، مورد بررسي قرار گيرد. در پايان پيشنهادهاي اساسي ارائه شده است.

مقدمه
بورس اوراق بهادار، بازار متشکل و خودانتظام است که اوراق بهادار در آن توسط کارگزاران و يا معامله گران طبق مقررات قانون بازار اوراق بهادار، مورد داد و ستد قرار مي گيرد و به صورت شرکت سهامي عام تاسيس و اداره مي شود.
در دو دهه اخير، پيچيدگي و تنوع ابزارهاي مالي گسترش چشمگيري در اروپا، آمريکا و کشورهاي خاور دور داشته، حتي پاره اي از اين ابزارها در بازارهاي مالي بين المللي مورد معامله قرار گرفته و بازارهاي سرمايه در اين ارتباط به شدت جهاني شده اند. با جهاني شدن بازارهاي مالي در سراسر دنيا، واحدهاي اقتصادي که در هر کشور در جستجوي سرمايه و تامين مالي مي باشند، ديگر ناچار نيستند خود را به بازار داخلي محدود کنند.
پيشرفتهاي تکنولوژيک، يکپارچگي و کارآيي بازارهاي مالي جهاني را افزايش داده است. پيشرفت وسايل و ابزارهاي ارتباطي، مشارکت کنندگان دربازار را در سراسر جهان به هم مي پيوندد و در نتيجه مي توان سفارشها را در طول چند دقيقه به انجام رساند.
پيشرفت تکنولوژي کامپيوتر، همراه با پيشرفت شبکه ارتباطات، انتقال اطلاعات لحظه به لحظه درباره بهاي اوراق بهادار و ديگر اطلاعات ضروري را به سرمايه گذاران، در اغلب نقاط جهان ميسر کرده است. بنابراين، بسياري از سرمايه گذاران مي توانند به بازار جهاني نظارت داشته باشند و در عين حال تجزيه و تحليل کنند که اين اطلاعات چه تاثيري بر وضع خطرساز و بازده مجموعه ابزارهاي مالي آنها دارد.

تاريخچه مختصري از بورس در جهان
واژه بورس از نام خانوادگي شخصي به نام وارند بورس گرفته شده که در اوايل سده پانزدهم در شهر بروژبلژيک زندگي مي کرد و صرافان شهر در برابر خانه او گرد هم مي آمدند و به دادو ستد کالا و پول مي پرداختند. بعدها نام او به مكانهايي اطلاق شدکه محل داد و ستد پول، کالا و اسناد مالي و تجاري بوده است.
نخستين مركز بورس اوراق بهادار جهان، سال 1460 ميلادي در شهر انورس کشور بلژيک تاسيس شد. اما بايد توجه داشت که اگر شرکتهاي سهامي متولد نمي‌شدند، بورس هرگز قابليت تولد نمي‌يافت، در اين مورد بايد منشأ نخستين شرکتهاي سهامي را در روسيه تزاري که در سال 1553 و همچنين کمپاني هند شرقي انگلستان در سال 1602 ميلادي شكل گرفتند، جستجو كنيم.




  

به هنگام جهش معاملات بورس و تحقق آن، دولتهاي اروپايي، مانند: انگلستان، آلمان و سوئيس، قوانين و مقررات ناظر بر فعاليت اين نهاد را وضع کردند. پيش از اينکه امنيت سرمايه گذاري به خطر افتد، ضمانت اجراي قانون وضع شد تا از هرگونه تقلب و تزوير و پايمال شدن حقوق صاحبان سهام جلوگيري شود.

بورس در ايران
بازار متشکل سرمايه در ايران کاملاً نو و با سرعت فوق العاده اي در حال دگرگوني و تکامل است. بازار سرمايه به معناي بازاري است که در آن تقاضاي وجوه بلندمدت تامين مي شود. بازار سرمايه با تاسيس بانک برنامه در سال 1325 که بعدها بانک اعتبارات صنعتي ناميده شد، بوجود آمد. بيش از آن اعتبارات بلندمدت که مقدار آن قابل توجه نبود به طور عمده از راه وامهاي بانک ملي ايران تامين مالي مي شد. تنظيم نخستين برنامه عمراني هفت ساله و اجراي آن از سال 1328 لزوم ايجاد بانکهاي توسعه اي و تخصصي را براي تامين منابع مالي بلندمدت نمايان ساخت. در سال 1338 بانک توسعه صنعتي و معدني ايران با مشارکت بخش خصوصي و موسسات خارجي به عنوان نخستين بانک تخصصي تاسيس شد که هدف از ايجاد آن کمک به گسترش فعاليتهاي بخش خصوصي در صنعت و معدن بود.
تحولات سريع اقتصادي- اجتماعي دهه 1320 اهميت روزافزون بازار پول و سرمايه در کشور، تدوين قوانين جامعي را که ناظر بر فعاليتهاي پولي و مالي باشد، اجتناب ناپذير ساخت. در اين مورد توسعه منابع بازار پول و سرمايه بيش از همه در شبکه بانکي کشور گسترش يافت. 
در ارتباط با تاسيس و شکل گيري بورس اوراق بهادار تهران نخستين بار در سال 1315 شمسي وان لوتر فلد بلژيکي مطالعاتي درباره تاسيس بورس اوراق بهادار در تهران انجام داد و طرح و اساسنامه و نظامنامه داخلي آن را نيز تهيه کرد، ليکن بروز جنگ جهاني دوم در شهريور 1320 و عدم ثبات سياسي و اقتصادي سالهاي اوليه سلطنت پهلوي دوم، تاسيس بورس را در ايران به تاخير انداخت. قوانين تجاري ايران نيز در مورد (بورس) ساکت بود و نخستين بار ضمن ماده 20 قانون تاسيس اتاق بازرگاني مصوب 7 ديماه 1333 به موضوع بورس اشاره شد و طي آن از وزارت اقتصاد خواسته شد نظرات اتاق بازرگاني را درباره مسائل مربوط به بورس، مورد توجه قرار دهد. بالاخره در ارديبهشت 1345 قانون تشکيل بورس اوراق بهادار به تصويب رسيد و بوسيله وزارت اقتصاد به بانک مرکزي ابلاغ شد و از بانک مرکزي درخواست شد که نسبت به اجراي مفاد آن قانون اقدام کند. بورس تهران در بهمن 1346 با انجام معاملات روي سهام بانک توسعه صنعتي و معدني ايران فعاليت خود را آغاز کرد. در سال 1347 سهام چند شرکت جديد توليدي به بورس راه يافت و اسناد خزانه و قبوض اصلاحات اراضي عباس آباد نيز در بورس قابل معامله شد.
از سال 1368 در چارچوب برنامه نيمسال اول توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، تجديد فعاليت بورس اوراق بهادار تهران به عنوان زمينه اي براي اجراي سياست خصوصي سازي مورد توجه قرار گرفت. در واقع سياستگذاران اقتصادي در نظر داشتند که بورس اوراق بهادار، با انتقال پاره اي ازوظايف تصديهاي دولتي به بخش خصوصي، جذب نقدينگي و گردآوري منابع پس انداز پراکنده و هدايت آن به سوي مصارف سرمايه گذاري، در تجهيز منابع توسعه اقتصادي و انگيزش موثر بخش خصوصي براي مشارکت فعالانه در فعاليتهاي اقتصادي، نقش مهم و اساسي داشته باشد.
در سالهاي 1367 تا 1376، تعداد بنگاههاي اقتصادي پذيرفته شده در بورس تهران از 56 به 263 شرکت افزايش يافت. در همين دوره، ميانگين ارزش معاملات سالانه، حدود 180 درصد افزايش يافت که در مجموع، به فراهم آوردن 391/5 ميليارد ريال براي تامين منابع مالي مورد نياز فعاليتهاي مولد اقتصادي در اقتصاد ايران انجاميده است.
همچنين در سالهاي 1376 تا 1385 تعداد بنگاههاي اقتصادي پذيرفته شده در بورس تهران از 263 شرکت به بيش از 420 شرکت افزايش يافت که رشد کمي مناسبي را نشان مي دهد.
با اين حال، عملکرد بورس اوراق بهادار تهران نشان مي دهد که بازار متشکل سرمايه، در عمل جايگاه واقعي و شايسته خود را در اقتصاد ملي به دست نياورده است؛ به گونه اي که ميانگين سهم منابع تامين شده توسط اين نهاد در مقايسه با تشکيل سرمايه ثابت ناخالص داخلي، از مرز 6/1 درصد فراتر نرفته است.
اگر بخواهيم بازار سرمايه پيشرفتهاي قابل ملاحظه اي داشته و در دراز مدت به فعاليت اقتصادي خود ادامه دهد بايد بتواند به عنوان يک وسيله موثر و کارا براي بسيج منابع و پس انداز مورد استفاده دولت و بخش خصوصي قرار گيرد.



مزاياي شرکتها در بازار بورس
يکي از ارکان اصلي محيط عملياتي شرکتها، بازار مالي است که از بازارهاي پولي و بازارهاي سرمايه بوجود مي آيد. بازارهاي سرمايه از بازارهاي اوراق بهادار دست اول (بازار اوليه) و بازارهاي اوراق بهادار دست دوم (بازار ثانويه) تشکيل مي‌شوند. (ريموند پي، 1380)
به لحاظ اقتصادي، يکي از وظايف مهم بازارهاي مالي، تسهيل تشکيل سرمايه است. شرکتهايي که درصدد تامين مالي بر مي آيند، اوراق بهادار (داراييهاي مالي) خود را در برابر پولي که واسطه هاي مالي يا خود پس انداز کنندگان مي پردازند، مبادله مي کنند. سپس شرکتها آن وجوه را به صورت سرمايه واقعي (داراييهاي واقعي، مانند: ساختمان، زمين ...) تبديل مي کنند. فراگرد شکل گيري سرمايه به روش مستقيم و غيرمستقم به قرار زير است:

بطور کلي بازار دست اول، دو ويژگي عمده دارد:
اول: بازاري است که در آن تشکيل سرمايه صورت مي گيرد.
دوم: سهام و اوراق قرضه منتشر شده شرکتها، براي نخستين بار در اين بازار عرضه مي شوند و مورد معامله قرار مي‌گيرند.
در برابر دادو ستدهاي بعدي، اوراق بهادار (داراييهاي مالي) در بازارهاي دست دوم (ثانويه) انجام مي شود. بنابراين بورس اوراق بهادار يک بازار ثانويه سهام است که در اين بازار، سهامي که پيشتر منتشر شده است خريد و فروش مي شود. (خدابخش، 1384)
مزاياي حضور شرکتها در بازار ثانويه به قرار زير است:
1. استفاده از معافيت هاي مالياتي: شرکتهايي که در بورس مورد پذيرش قرار مي‌گيرند تا مادامي که از ليست سازمان بورس و اوراق بهادار خارج نشده باشند، مي توانند نسبت به نرخ مقطوع ماليات از 10 درصد معافيت بهره مند شوند.
2. امکان افزايش سرمايه از راه بازار و امکان توسعه فعاليت: در بورس به جهت تمرکز سرمايه و تشکيل بازار هدفمند، امکان افزايش سرمايه بسيار ساده تر از زماني است که شرکتها در اين بازار حضور نداشته باشندو در چنين حالت هزينه هاي بيشتري را متحمل مي شوند.
3. انتشار اوراق قرضه: براساس قانون تجارت اين امکان براي شرکتهاي سهامي عام امکان پذير است.
4.افزايش رقابت: بازار بورس براي شرکتهاي پذيرفته شده اين امکان را فراهم مي آورد که سهام آنها مورد معامله قرار گرفته، در برابر رقباي خود ارزش واقعي آنها تعيين شود.
5.کسب وجهه و اعتبار: ورود بورس و عبور از فيلترهاي نظارتي و کنترلي آن موجب افزايش اعتبار آنها شده، موجبات منافعي را براي شرکت فراهم مي سازد.
.6امکان افزايش دريافت تسهيلات از سيستم بانکي.
.7استفاده از ارزيابي عملکرد مديران و کارشناسان بازار.
.8تعيين ارزش روزانه کل شرکت توسط بازار.
.9ارائه عملکرد تصميم گيري مديران با توجه به تغييرات قيمت سهام.
10. ايجاد تغييرات اساسي و شفاف سازي در سيستم هاي گزارش دهي مالي و برنامه ريزي شرکت.

نقش ابزارهاي مالي
فرهنگ اصطلاحات تخصصي مالي، واژه instrument را بعنوان ابزار مالي شناخته و آن را بعنوان يک سند رسمي و قانوني مانند سهام و اوراق قرضه و يا ساير ابزارهاي مالي تعريف مي کند.
داراييهاي مالي بعنوان داراييهاي نامشهود طبقه بندي مي شوند. مالکيت دارايي مشهود با انتشار يکي از انواع داراييهاي مالي، ابزار بدهي يا ابزار سرمايه تامين مالي مي شود. اين داراييها به سه گروه طبقه بندي مي شوند:
گروه اول: بدهي‌اي که ادعاي مقابل آن ثابت است. صاحب بدهي (دارنده اوراق) از سود، مبلغ ثابتي را مطالبه مي کند که از اين رو اين ابزار را (ابزار با درآمد ثابت) مي نامند.
گروه دوم: صاحب سرمايه (دارنده سهام يا سهامدار) از سود، مانده را مطالبه مي‌کند، به عبارت ديگر پس از پرداخت به دارندگان ابزار بدهي، مبلغي بر مبناي عايدات به دارنده اين دارايي مي پردازد.
گروه سوم: برخي از اوراق بهادار آميزه‌‌‌اي از هردو گروه را مطالبه مي کنند، و ابزار مالي در اختيار آنها دوزيستي يا دو رگه ناميده مي شود كه سهام ممتاز و اوراق قرضه قابل تبديل از اين گروه هستند.


 

غير از سه گروه يادشده، ابزارهاي مشتقه اي نيز وجود دارند که مشتق شده از داراييهاي مالي ياد شده مي باشند. به عبارت ديگر در برخي از قراردادها، طرف قرارداد يا ناچار است و يا اين حق را دارد که يک دارايي مالي را در زماني در آينده بخرد يا بفروشد. بهاي اين‌گونه قراردادها از بهاي آن دارايي مالي، گرفته شده است. از اين رو اين قراردادها را اوراق مشتقه مي‌نامند. مهمترين اين ابزارها، قراردادهاي آتي يا آينده و قرارداد اختيار معامله هستند. اين ابزارها امکان کنترل خطر سپرده دارايي‌هاي مالي يا امکان مقابله با خطر انتشار آنها را به مدير مي دهد.
قراردادهاي آتي يا آينده، موافقتنامه‌اي است که به موجب آن طرفين موافقت مي‌کنند که معامله يک دارايي مالي را با بهاي از پيش تعيين شده، در زماني مشخص، در آينده انجام دهند. بنابراين يک طرف با خريد دارايي مالي و طرف ديگر با فروش آن موافقت مي کند. هر دو طرف موظف به اجراي قرارداد هستند و هيچ يک از آنها نبايد کارمزدي مطالبه کند. در مقابل قرارداد اختيار معامله، به دارنده قرارداد اختيار مي‌دهد اما او را موظف نمي کند، که يک دارايي مالي را به بهاي مشخص از طرف ديگر بخرد يا به او بفروشد. خريدار قرارداد بايد مبلغي را به فروشنده بپردازد که آن را بهاي اختيار يا حق شرط مي گويند. هرگاه اختيار معامله به دارنده اختيار اين حق را بدهد که از طرف ديگر دارايي مالي بخرد، اين اختيار را اختيار خريد مي گويند. اگر اختيار به دارنده اختيار اين حق را بدهد که دارايي مالي را به طرف ديگر بفروشد، اين اختيار را اختيار فروش مي نامند.
علاوه بر اين، اوراق مشتقه اي وجود دارند که مجموعه اي از قراردادهاي آتي يا قراردادهاي اختيار معامله هستند؛ اين اوراق عبارتند از: قراردادهاي معاوضه قراردادهاي سقف و قراردادهاي کف. بطور کلي نقش قراردادهاي مشتقه راهي کم هزينه براي مهارکردن برخي خطرهاي عمده در اختيار ناشر اوراق و سرمايه گذار قرار مي دهد، در اين مورد بازارهاي اوراق مشتقه سه امتياز نسبت به بازارهاي نقدي (آتي) دارند:
1. هزينه کمتري نسبت به بازار نقدي دارند.
2. معاملات در بازار مشتقه سريعتر انجام مي شود.
.3بازار مشتقه مي تواند نقدينگي بيشتري از بازار نقدي جذب كند. 
با توجه به مطالب ياد شده، نقش ابزارهاي مالي شامل اين موارد است:
1. انتقال وجوه از دارندگان وجوه اضافي، براي سرمايه گذاري کساني که براي سرمايه‌گذاري در داراييهاي مشهود نياز دارند.
2. توزيع خطر بين متقاضيان وجوه و دارندگان وجوه.
بازارهاي مالي سه کارکرد اقتصادي را نيز به عهده دارند:
1. اين بازارها سازوکاري براي تعيين قيمت ابزارهاي مالي فراهم مي کنند.
2. بازارهاي مالي مکانيسمي براي سرمايه گذار فراهم مي کند تا دارايي مالي را بفروشد. 
3. بازارهاي مالي هزينه معاملات داراييها را کاهش مي دهند. هزينه معاملات شامل هزينه جستجو است که بيانگر هزينه هاي آشکار، مثل پول صرف شده براي درج آگهي در ارتباط با خريد و فروش ابزار مالي و نيز، هزينه هاي پنهان، مانند زمان صرف شده براي يافتن طرف معامله باشد.و ديگري هزينه اطلاعات است که هزينه هاي ملازم با برآورد ويژگيهاي سرمايه گذاري يک دارايي مالي باشد. در اين مورد بايد به هزينه اطلاعات كه هزينه هاي ملزوم با برآورد ويژگيهاي سرمايه گذاري يك دارايي مالي است، اشاره داشت.

 



 

توسعه ابزارهاي مالي در گسترش بازار
به موازات تغيير در مقررات، ابزارهاي جديدي نيز در واکنش به تغييرات اقتصاد کلان و مقررات موجود و جديد بوجود آمده اند. اغلب اين ابزارها هم ريسک بازار را توزيع مجدد کردند و هم باعث انسجام بيشتر بازار با کنار گذاشتن تمايزات بين فعاليتهاي بانکي و بازار بورس يا با اجازه دادن به وام گيرندگان مي‌شوند و دسترسي به بازار را ممکن مي سازند.
براي شناخت توسعه ابزارهاي مالي، بهتر است سرمايه گذاري و انواع تقسيم بندي اوراق بهادار بطور اختصار شرح داده شود:
سرمايه گذاري عبارت است از: به تعويق انداختن مصرف وجوه در حال حاضر، به اميد دريافت عايدات بيشتر در آينده سرمايه گذاريها به دو دسته عمده تقسيم مي شود:
1. سرمايه گذاريهاي فيزيکي: اين سرمايه‌گذاريها عبارت است از اجراي پروژه و طرحهاي صنعتي که منجر به ايجاد دارايي فيزيکي ملموسي شود.
2. سرمايه گذاري مالي: اين نوع سرمايه‌گذاري عبارتست از صرف پول براي خريد اوراق بهادار، مانند: اوراق قرضه، سهام ممتاز و غيره که مي توان بعنوان سرمايه گذاري مستقيم طبقه بندي كرده، آن را به اوراق بهادار غيرقابل معامله و اوراق بهادار قابل معامله طبقه بندي كرد. 
اوراق بهادار غيرقابل معامله را نمي‌توان در بازار خريد و فروش کرد و قابليت تبديل آنها به وجه نقد اندک است که در اين مورد مي توان از سپرده هاي پس انداز نام برد.
اوراق بهادار قابل معامله براحتي در بازار خريد و فروش مي شوند و سرعت تبديل به نقدينگي آنها زياد است. اين اوراق بهادار به اعتبار ديگر، به دو گروه عمده: اوراق بهادار بازار پول و اوراق بهادار بازار سرمايه، طبقه بندي مي شوند. اوراق بهادار در بازار پول شامل:
الف- اسناد خزانه ب- گواهي سپرده ج- پذيره هاي بانکي د- اوراق تجاري ه- وام وجوه فدرال خ- وام هاي دلار اروپايي ز- قراردادهاي بازخريد
اوراق ياد شده داراي چند ويژگي هستند:
1. نقدينگي بالا 2. سررسيد کوتاه مدت تا 270 روز 3. خطر پايين عدم پرداخت 4. فاقد کوپن هستند و با کسر فروخته مي‌شوند، بعبارت ديگر در زمان مورد نياز وجه نقد مي توان آنها را تنزيل كرد.
ابزارهاي بازار سرمايه: از جمله ابزارهاي اين بازار که از نوع بلندمدت است، از اوراق سهام (سهام عادي، سهام ممتاز) و اوراق بهادار با درآمد ثابت مي‌توان نام برد. بطور کلي نمودار (شماره 1) را مي توان براي ابزار مالي ارائه داد:
بنابراين توجه به گستردگي اين ابزارها، که در حال حاضر در اکثر بورسهاي عمده جهان در حال معامله هستند، موجبات گستردگي بازار سرمايه کشورها مي‌شوند و موسسات نيازمند از راه بازارهاي اوليه و ثانويه نيازهاي مالي خود را تامين كنند.

نتيجه گيري
با توجه به معرفي ابزارها در اين مقاله از آنجاييکه تعداد محدودي از اين ابزارها در بازار سرمايه ايران در حال حاضر مورد استفاده قرار مي گيرد بايد گفت که پيچيدگي ابزار مالي به خودي خود اتفاق نمي افتد. اين پيچيدگي حاصل پيچ وتاب شرايط اجتماعي است. طراحي ابزارهاي پيچيده به منظور رفع نواقص ابزارهاي اوليه است. ابزارهاي جديد سرمايه گذاري حق انتخاب مي دهند، خطر را كم مي‌كنند، در نتيجه، امکان گردآوري و تجهيز آخرين خطرات باقي مانده پس انداز در جهت سرمايه گذاري فراهم مي شود، ميعان بازار افزايش مي يابد، عمق و کارايي بازار و امکان گسترش مشارکت مردم فراهم مي‌شود و اندازه بازار گسترش مي يابد.




با توجه به سه کارکرد اقتصادي بازارهاي مالي شامل 1. بهبود فرايند قيمت‌يابي؛ 2. افزودن بر نقدينگي؛ 3. کاهش هزينه هاي معاملات؛ بهتر است بازارها از کارآمدي لازم برخوردار باشند زيرا در بازارهاي مالي کارآمد، قيمت ها بازتابي از کل اطلاعات گردآوري شده بوسيله همه دست اندرکاران بازار است. لازم است در بازار سرمايه ايران اقدامات زير صورت پذيرد:
1. آزاد سازي و مقررات زدايي در بازار؛
2. تشديد روند نهادي شدن بازار مالي؛
.3ايجاد ابزارهاي مالي بازارساز در بازار سرمايه کشور؛
.4پيشرفت تکنولوژي وابزارهاي اطلاع رساني براي استفاده کنندگان وسرمايه گذاران بالفعل وبالقوه؛
.5ايجاد بيمه و ابزارهاي کاهش خطر براي سرمايه گذاران؛
.6ايجاد بازارگردانها و توسعه آنها در بازار بورس؛
.7توسعه سبد گردانها در بازار بورس؛
.8تاسيس شرکت تامين سرمايه در بازار بورس؛
9. ايجاد فرهنگ پس انداز و سرمايه گذاري آن در بازار سرمايه ايران؛
.10امنيت سرمايه گذاري در بازار سرمايه ايران.
ابزارهاي مالي نقش بسزايي در گسترش بازار سرمايه ايفا مي کنند و بازار سرمايه ايران نياز ضروري به ابزارهاي بازارساز و ابزارهاي جديد مالي دارد تا بتواند وظيفه اصلي خود جهت جلب سرمايه گذاران بالفعل و بالقوه ايفا نمايد تا بازار سرمايه ايران از كارآمدي لازم در اين زمينه برخوردار باشد. 

منابع :

1. ايزدي، حسن اصول و فنون تشکيل سبد سهام تهران: انتشارات مرکز آموزش و تحقيقات صنعتي ايران، چاپ اول، 1383.
2. جهانخاني، علي و دکتر علي پارسائيان «مديريت سرمايه گذاري و ارزيابي اوراق بهادار» (تهران: انتشارات دانشکده مديريت دانشگاه تهران، چاپ اول دي 1376).
3. خدابخش، عباس «خريد و فروش سهام» (تهران: انتشارات چالش، چاپ اول، بهار 1384).
4. روح الاميني، موسي «بازار طلايي بورس» (تهران: انتشارات فارابي، چاپ اول 1384).
5- ريموندپي، نوو «مديريت مالي جلد دوم» ترجمه دکتر علي جهانخاني و دکتر علي پارسائيان (تهران: انتشارات سمت، چاپ اول سال 1380).
6- عبده تبريزي، حسين «مجموعه مقالات مالي و سرمايه گذاري» (تهران: انتشارات آگه، چاپ اول، پاييز 1377).
7- فبوزي، فرانک و موديلياني و مايکل فري «مباني بازارها و نهادهاي مالي» ترجمه دکتر حسين عبده تبريزي، جلد اول، (تهران: انتشارات آگاه، چاپ اول، زمستان 1376).
8- کلارک، راجر و همکاران «مديريت مالي استراتژيک»، ترجمه ناصر صنوبر (تبريز: انتشارات پرستو، چاپ اول، پاييز 1375).
9- وستون، بربگام، يوستون «مديريت مالي (2)‌» ترجمه دکتر حسن عبد تبريزي و دکتر فرهاد حنيفي (تهران: انتشارات آگاه، چاپ اول 1382).

10- Besley , Scott and Eugene F. Brigham , "Prinicples of finance" the Dryden Press , 1999.
11-Hildreth S.sandra "the dictionary of investment trems" by Dearborn financial Publishing ,incchicago USA (1988).
12- Khan .m.y and P.K.Jain "financial management" third edition , by MCGrow -Hill Publishing company Limited (1992).

_ دكتر پرويز سعيدي: عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي، واحد علي آباد
Imi.ir